Skutki uboczne białka sojowego

Białko sojowe uważa się za bezpieczny produkt dla większości ludzi, ale w niektórych przypadkach może wywoływać niepożądane reakcje — od zwykłych wzdęć po alergię. Redakcja przeanalizowała, które skutki uboczne mają rzeczywiste podstawy naukowe, jak są prawdopodobne i kto powinien zachować większą ostrożność.

Ogólny profil bezpieczeństwa

Białko sojowe jest częścią diety setek milionów ludzi, zwłaszcza w krajach Azji Wschodniej, gdzie produkty sojowe spożywa się codziennie przez całe życie. To wieloletnie doświadczenie, a także liczne badania kliniczne, pozwalają uznać białko sojowe za bezpieczny produkt spożywczy dla większości zdrowych dorosłych.

Jednocześnie „bezpieczny dla większości" nie oznacza „bez skutków ubocznych". Jak każde skoncentrowane białko, izolat sojowy może wywoływać niepożądane reakcje u niektórych osób. Część z nich wiąże się z trawieniem, część — z alergią, a część — z substancjami biologicznie czynnymi soi, przede wszystkim izoflawonami.

Ważne jest rozróżnienie skutków ubocznych, które rzeczywiście obserwuje się w badaniach, od hipotetycznych ryzyk krążących w internecie. Na przykład obawy dotyczące obniżenia testosteronu u mężczyzn nie potwierdziły się w metaanalizach badań klinicznych, podczas gdy alergia na soję to dobrze udokumentowany i potencjalnie poważny stan.

Poniżej redakcja omawia główne grupy niepożądanych efektów, ocenia ich prawdopodobieństwo i wyjaśnia, kto powinien być szczególnie uważny.

Reakcje ze strony układu trawiennego

Najczęstsze dolegliwości przy spożywaniu białka sojowego dotyczą trawienia: wzdęcia, gazy, uczucie ciężkości, czasem zmiany wypróżnień. Całe ziarna soi zawierają oligosacharydy — rafinozę i stachiozę — które nie są trawione przez enzymy człowieka i fermentowane są przez mikrobiotę jelita grubego.

W wysokiej jakości izolacie te węglowodany są w znacznej mierze usunięte, dlatego reakcje na proszek są zwykle słabsze niż na mąkę sojową czy koncentrat. Jeśli jednak dyskomfort pojawia się właśnie po izolacie, warto sprawdzić skład: przyczyną są nierzadko słodziki poliolowe, gumy, inulina lub zbyt duża objętość koktajlu.

Praktyczne kroki przy objawach żołądkowo-jelitowych są proste: zacząć od mniejszej porcji, rozpuszczać proszek w większej ilości płynu, nie wypijać koktajlu jednym haustem i nie spożywać go bezpośrednio przed intensywnym wysiłkiem. Jeśli objawy się utrzymują, warto wypróbować inny rodzaj białka.

Uporczywy ból brzucha, biegunka lub krew w stolcu nie są typową reakcją na białko i wymagają wizyty u lekarza, a nie zmiany marki.

Alergia na soję

Soja znajduje się na liście 14 głównych alergenów pokarmowych, które w UE obowiązkowo wyróżnia się w oznakowaniu (Rozporządzenie 1169/2011). Alergia na soję częściej występuje u małych dzieci i u wielu z nich z czasem ustępuje, jednak u części osób utrzymuje się także w wieku dorosłym.

Objawy alergii wahają się od świądu w jamie ustnej, pokrzywki i obrzęku warg po wymioty, utrudnione oddychanie i anafilaksję. Każde utrudnienie oddychania lub obrzęk twarzy po spożyciu produktu wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Osobno opisano reaktywność krzyżową u osób z alergią na pyłek brzozy. Białko soi Gly m 4 jest strukturalnie podobne do głównego alergenu brzozy Bet v 1, a u osób uczulonych spożycie słabo przetworzonego białka sojowego, zwłaszcza w postaci napojów, może wywołać reakcję. W literaturze klinicznej opisano także ciężkie przypadki.

Osoby z alergią na orzeszki ziemne lub inne rośliny strączkowe nie muszą reagować na soję, ale ryzyko jest wyższe niż w populacji ogólnej. W takich przypadkach decyzję o spożywaniu białka sojowego warto podejmować wspólnie z alergologiem po badaniu.

Hormony i tarczyca

Izoflawony soi — genisteina i daidzeina — mogą wiązać się z receptorami estrogenowymi. Stąd obawy dotyczące „feminizacji" mężczyzn. Jednak metaanalizy badań klinicznych (Hamilton-Reeves et al., 2010; Reed et al., 2021) nie wykazały wpływu białka sojowego ani izoflawonów na testosteron, wolny testosteron lub estradiol u mężczyzn.

W literaturze medycznej istnieją pojedyncze opisy ginekomastii lub zmian hormonalnych u mężczyzn, którzy spożywali niezwykle duże ilości mleka sojowego codziennie przez długi czas. Takie przypadki nie odnoszą się do zwykłych porcji białka, ale przypominają, że ekstremalne ilości jakiegokolwiek produktu są niewskazane.

Dla tarczycy ważne są dwa aspekty. Po pierwsze, produkty sojowe mogą zmniejszać wchłanianie lewotyroksyny, dlatego pacjentom z niedoczynnością tarczycy zaleca się rozdzielanie w czasie przyjmowania leku i posiłków sojowych. Po drugie, u osób z niedoborem jodu soja teoretycznie może pogarszać funkcję gruczołu, podczas gdy przy prawidłowym statusie jodowym nie stwierdzono istotnego wpływu (Messina & Redmond, 2006).

W przypadku kobiet w okresie menopauzy EFSA oceniła suplementy z izolowanymi izoflawonami i nie znalazła podstaw, by uważać, że w badanych dawkach szkodzą one gruczołowi piersiowemu, tarczycy czy macicy. Jednak ocena ta dotyczy izolowanych izoflawonów, a nie białka, i nie obejmuje kobiet z wywiadem onkologicznym, które kwestię soi powinny omówić z onkologiem.

Minerały, nerki i jakość produktu

Soja zawiera kwas fitynowy, który wiąże żelazo i cynk oraz zmniejsza ich przyswajanie. U osób z dietą bogatą w różnorodne produkty rzadko ma to znaczenie, ale weganie o niskim statusie żelaza powinni pamiętać o łączeniu z witaminą C i kontroli ferrytyny.

Diety wysokobiałkowe, niezależnie od źródła białka, mogą być niewskazane dla osób z przewlekłą chorobą nerek. U osób zdrowych nie ma przekonujących dowodów szkodliwości umiarkowanie wysokiego spożycia białka, ale w przypadku chorób nerek ilość białka określa lekarz.

Kolejnym ryzykiem jest jakość konkretnego produktu. Nieuczciwi producenci mogą zawyżać zawartość białka lub nie kontrolować zanieczyszczeń. Wybieraj produkty z przejrzystym oznakowaniem oraz, w miarę możliwości, z wynikami badań laboratoryjnych partii.

Wnioski redakcji

Dla większości zdrowych dorosłych białko sojowe to bezpieczne źródło białka; najczęstszym niepożądanym efektem jest przejściowy dyskomfort trawienny.

Najpoważniejszym ryzykiem jest alergia na soję, w tym reakcja krzyżowa u osób z alergią na pyłek brzozy. Utrudnienie oddychania lub obrzęk po spożyciu to powód, aby natychmiast zwrócić się po pomoc medyczną.

Obawy dotyczące obniżenia testosteronu u mężczyzn nie zostały potwierdzone metaanalizami, a pacjenci z niedoczynnością tarczycy powinni rozdzielać w czasie przyjmowanie lewotyroksyny i produktów sojowych.

Temat pomogą zgłębić nasze artykuły „Komu nie wolno przyjmować białka sojowego", „Mity o białku sojowym" oraz „Czy białko sojowe może obniżać testosteron".

Bibliografia

1. Hamilton-Reeves JM, Vazquez G, Duval SJ, et al. Clinical studies show no effects of soy protein or isoflavones on reproductive hormones in men: results of a meta-analysis. Fertil Steril. 2010;94(3):997–1007.
2. Reed KE, Camargo J, Hamilton-Reeves J, Kurzer M, Messina M. Neither soy nor isoflavone intake affects male reproductive hormones: an expanded and updated meta-analysis of clinical studies. Reprod Toxicol. 2021;100:60–67.
3. Messina M, Redmond G. Effects of soy protein and soybean isoflavones on thyroid function in healthy adults and hypothyroid patients: a review of the relevant literature. Thyroid. 2006;16(3):249–258.
4. EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Risk assessment for peri- and post-menopausal women taking food supplements containing isolated isoflavones. EFSA Journal. 2015;13(10):4246.
5. Messina M. Soy and health update: evaluation of the clinical and epidemiologic literature. Nutrients. 2016;8(12):754.
6. Messina M, Mejia SB, Cassidy A, et al. Neither soyfoods nor isoflavones warrant classification as endocrine disruptors: a technical review of the observational and clinical data. Crit Rev Food Sci Nutr. 2022;62(21):5824–5885.
7. Regulation (EU) No 1169/2011 of the European Parliament and of the Council on the provision of food information to consumers. Official Journal of the European Union. 2011;L304:18–63.